Rozporządzenie CBAM – obowiązki, deklaracje i certyfikaty
Autor: Michał Kołodziejczak
Czym jest mechanizm CBAM?
CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), czyli Mechanizm Dostosowywania Cen na Granicach z Uwzględnieniem Emisji CO₂, jest instrumentem regulacyjnym Unii Europejskiej mającym na celu przeciwdziałanie zjawisku ucieczki emisji (carbon leakage). Mechanizm ma zapewnić bardziej porównywalne warunki konkurencji pomiędzy producentami unijnymi objętymi systemem EU ETS a producentami spoza UE. Jednocześnie ma ograniczać ryzyko przenoszenia produkcji do państw o mniej rygorystycznych regulacjach klimatycznych oraz wspierać realizację celów klimatycznych UE.
Choć CBAM bywa potocznie określany mianem „podatku węglowego”, z prawnego punktu widzenia nie stanowi podatku. Jest mechanizmem opartym na obowiązkach związanych z raportowaniem emisji wbudowanych oraz rozliczaniem tych emisji za pomocą certyfikatów CBAM.
Mechanizm CBAM stanowi uzupełnienie systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych UE (EU ETS) i ma na celu uwzględnienie kosztu emisji gazów cieplarnianych w przypadku wybranych towarów importowanych do Unii Europejskiej.
Kogo dotyczy rozporządzenie CBAM?
Rozporządzenie (UE) 2023/956 dotyczy importerów oraz, w określonych przypadkach, pośrednich przedstawicieli celnych dokonujących przywozu na obszar Unii Europejskiej towarów wymienionych w załączniku I do rozporządzenia.
Obowiązki wynikające z CBAM co do zasady spoczywają na importerze wskazanym w zgłoszeniu celnym. W określonych przypadkach mogą być one wykonywane przez pośredniego przedstawiciela celnego zgodnie z przepisami celnymi i regulacjami CBAM.
Od 1 stycznia 2026 r. importerzy objęci obowiązkami CBAM są co do zasady zobowiązani do uzyskania statusu upoważnionego zgłaszającego CBAM (Authorised CBAM Declarant), z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w przepisach.
Jakie towary są objęte CBAM?
Mechanizm CBAM obejmuje obecnie wybrane towary należące do następujących grup:
- żelazo i stal,
- cement,
- aluminium,
- nawozy,
- energia elektryczna,
- wodór.
Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie towary należące do wskazanych sektorów są objęte CBAM. O objęciu danego towaru obowiązkami CBAM decyduje przede wszystkim jego kod CN wskazany w załączniku I do rozporządzenia (UE) 2023/956.
W praktyce oznacza to, że sam fakt zakwalifikowania produktu do sektora stali, aluminium czy nawozów nie przesądza automatycznie o podleganiu pod CBAM.
Ponadto niektóre towary lub przywóz z określonych państw i terytoriów mogą korzystać z wyłączeń przewidzianych w przepisach CBAM. Przedsiębiorcy powinni każdorazowo zweryfikować zarówno kod CN towaru, jak i kraj jego pochodzenia.
Od kiedy obowiązuje CBAM?
Mechanizm był wdrażany w dwóch etapach:
- okres przejściowy: od 1 października 2023 r. do 31 grudnia 2025 r.;
- okres docelowy: od 1 stycznia 2026 r.
Okres przejściowy (zakończony)
W okresie przejściowym importerzy byli zobowiązani do składania kwartalnych sprawozdań CBAM obejmujących m.in. ilości importowanych towarów oraz emisje wbudowane. Okres ten zakończył się 31 grudnia 2025 r.
Okres docelowy (od 1 stycznia 2026 r.)
Od 1 stycznia 2026 r. obowiązuje docelowy system CBAM obejmujący m.in.:
- obowiązek uzyskania statusu upoważnionego zgłaszającego CBAM,
- gromadzenie danych o emisjach wbudowanych,
- składanie deklaracji CBAM,
- rozliczanie emisji za pomocą certyfikatów CBAM.
Próg 50 ton
Dla wybranych grup towarów objętych mechanizmem CBAM przepisy przewidują próg 50 ton rocznie.
Próg ten dotyczy m.in. części towarów z sektorów:
- żelaza i stali,
- aluminium,
- cementu,
- nawozów.
Po przekroczeniu lub przewidywanym przekroczeniu tego progu importer powinien spełniać obowiązki wynikające z przepisów CBAM, w tym uzyskać status upoważnionego zgłaszającego CBAM.
Próg ten nie dotyczy energii elektrycznej ani wodoru, które pozostają objęte mechanizmem niezależnie od wielkości importu.
Sprawozdania, deklaracje i certyfikaty CBAM
Od 2026 r. importerzy objęci mechanizmem CBAM zobowiązani są do składania rocznych deklaracji CBAM zawierających informacje dotyczące m.in.:
- ilości importowanych towarów,
- emisji wbudowanych przypisanych do tych towarów,
- ewentualnych opłat emisyjnych poniesionych poza Unią Europejską.
Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami pierwsza deklaracja CBAM za rok 2026 powinna zostać złożona do 30 września 2027 r. wraz z rozliczeniem odpowiadającej jej liczby certyfikatów CBAM.
Certyfikaty CBAM
Certyfikaty CBAM stanowią instrument służący do rozliczania emisji wbudowanych związanych z importowanymi towarami.
Cena certyfikatów CBAM powiązano z cenami uprawnień do emisji funkcjonującymi w ramach systemu EU ETS.
Importerzy mogą pomniejszyć liczbę certyfikatów podlegających umorzeniu, jeżeli wykażą i odpowiednio udokumentują, że w państwie pochodzenia towaru faktycznie poniesiono cenę emisyjną odnoszącą się do emisji uwzględnianych w CBAM.
Jak obliczana jest emisja wbudowana?
Emisja wbudowana oznacza emisje gazów cieplarnianych powstałe podczas produkcji importowanego towaru.
Pomimo powszechnego określania CBAM jako mechanizmu dotyczącego emisji CO₂, w zależności od sektora uwzględnia się również inne gazy cieplarniane wskazane w przepisach, np. podtlenek azotu (N₂O) czy perfluorowęglowodory (PFC).
Co do zasady emisje wbudowane ustala się na podstawie rzeczywistych danych emisyjnych uzyskanych od producenta zgodnie z zasadami określonymi w przepisach CBAM.
W praktyce prawidłowe wykonanie obowiązków CBAM wymaga ścisłej współpracy z producentami i dostawcami spoza UE, którzy muszą dostarczyć informacje dotyczące procesu produkcyjnego oraz związanych z nim emisji. Brak dostępu do takich danych może utrudnić prawidłowe wywiązanie się z obowiązków wynikających z rozporządzenia.
Sankcje za niewywiązanie się z obowiązków CBAM
Podmioty objęte mechanizmem CBAM powinny terminowo i prawidłowo wykonywać nałożone obowiązki. Niewykonanie obowiązków sprawozdawczych lub rozliczeniowych może skutkować zastosowaniem sankcji przewidzianych w przepisach unijnych oraz krajowych przepisach wdrażających.
Zakres odpowiedzialności oraz wysokość ewentualnych kar zależą od charakteru naruszenia i obowiązujących w danym okresie przepisów wykonawczych.
