Bezpieczeństwo maszyn w aspekcie odpowiedzialności pracodawcy

Bezpieczeństwo maszyn w aspekcie odpowiedzialności pracodawcy

W związku z wdrożeniem do prawodawstwa polskiego przepisów dyrektywy maszynowej, zaobserwować można brak świadomości użytkowników maszyn o ciążącej odpowiedzialności wynikającej z przepisów Kodeksu pracy (KP). Taki stan faktyczny wykazują kontrole Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). Analiza przyczyn tej sytuacji pozwala stwierdzić, że w większości przypadków nie wynika to z lekceważenia przepisów i zasad bezpieczeństwa, lecz z przekonania, iż oznakowanie maszyny znakiem CE i uzyskanie od producenta deklaracji zgodności WE zwalnia pracodawcę z odpowiedzialności.

Czy nowe maszyny są bezpieczne?

Odpowiedzi na tak zadane pytanie można szukać zarówno w statystykach kontrolnych PIP¹ oraz w doświadczeniach ekspertów przeprowadzających oceny zgodności maszyn.
W roku 2024 inspektorzy pracy prowadząc kontrole w zakresie spełnienia przez maszyny wymagań zasadniczych² stwierdzili, że 74,5% maszyn objętych kontrolami nie spełniało wymagań dyrektywy maszynowej.

Ujawnione niezgodności dotyczyły zarówno wymagań formalno-prawnych i dokumentów, jak i aspektów bezpieczeństwa technicznego, które wpływają bezpośrednio na ryzyko zaistnienia wypadków przy pracy. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że znaczny odsetek nieprawidłowości dotyczył braku właściwych zabezpieczeń chroniących przed zagrożeniami mechanicznymi. Stwierdzane wady maszyn związane były także z niewłaściwym funkcjonowaniem układów sterowania.

Obserwacje ekspertów EcoMS Consulting

Konsultanci EcoMS co roku dokonują oceny dziesiątek maszyn, zespołów maszyn i linii technologicznych. Analiza raportów z ocen zgodności maszyn w roku 2025 wykazuje, że największy odsetek niezgodności związanych z bezpieczeństwem wypadkowym dotyczy:

• odległości bezpieczeństwa w aspekcie ryzyka związanego z możliwością sięgnięcia kończynami górnymi do stref niebezpiecznych,
• właściwego systemu bezpieczeństwa nadzorującego osłony ruchome i urządzeń blokujących sprzężonych z osłonami,
• umiejscowienia technicznych środków ochronnych ze względu na prędkości zbliżania się części ciała człowieka, a w tym w szczególności: doboru i sposobu montażu optoelektronicznych systemów bezpieczeństwa,
• elementów i systemów sterowania maszyn, związanych z bezpieczeństwem.

Podkreślić należy, że wymienione powyżej niezgodności dotyczą maszyn nowych, oznakowanych znakiem CE i dla których producenci wydali Deklaracje zgodności WE.

Co na to przepisy prawa?

Kwestie dotyczące bezpieczeństwa maszyn zostały opisane w Rozdziale czwartym Działu dziesiątego KP³, który zawiera następujące wymagania prawne:

• Art. 215 nakłada obowiązek zapewnienia odpowiednich standardów w zakresie budowy maszyn i urządzeń;
• Art. 216 wprowadza obligatoryjność stosowania zabezpieczeń;

Konstrukcja powyższych przepisów kodeksowych wskazuje, że pozostaje aktualny pogląd Sądu Najwyższego⁴, że pracodawca nie może się zasłaniać odpowiedzialnością producenta za dopuszczenie do ruchu maszyny, urządzenia lub narzędzia nie spełniającego wymagań bezpieczeństwa. Nie zwalnia pracodawcy od odpowiedzialności także fakt, że producent uznał urządzenie za bezpieczne, wydając stosowny dokument (np. Deklarację zgodności WE).

• Art. 217 wprowadza standardy jakości maszyn i urządzeń

Przepis ten zakazuje wyposażanie stanowisk pracy w maszyny i inne urządzenia techniczne, które nie spełniają wymagań dotyczących oceny zgodności określonych w odrębnych przepisach.

Odpowiedzialność wykroczeniowa i karna

Ranga omawianych w poprzednim rozdziale przepisów nabiera szczególnego znaczenia wobec faktu, iż ich naruszenie jest podstawą do wszczęcia postepowania wykroczeniowego na podstawie 283 § 1 KP, zgodnie z którym nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy przez osoby odpowiedzialne za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo kierujące pracownikami lub innymi osobami fizycznymi, skutkują odpowiedzialnością wykroczeniową.

Ponadto, na uwagę zasługuje fakt, że odrębne miejsce w przepisach sankcyjnych Kodeksu pracy zajmuje naruszenie art. 217 i sformułowanego w nim zakazu (art. 283 § 2 KP). W tym przypadku kodeks pracy nie przewiduje zwolnienia z odpowiedzialności wykroczeniowej na podstawie posiadanej Deklaracji zgodności WE i właściwego oznakowania maszyn znakiem CE.
W tym miejscu warto także wskazać najpoważniejsze zagrożenie sankcyjne, a wynikające z art. 220 Kodeksu karnego⁵ . W przypadku gdy w wyniku niedopełnienia obowiązku dojdzie do narażenia pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, czyn taki jest kwalifikowany jako przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.

Jak zminimalizować ryzyko?

W ostatnich latach w Polsce obserwuje się wzrastające zainteresowanie menadżerów poprawą poziomu bezpieczeństwa pracy, którego podstawowym aspektem jest bezpieczeństwo techniczne. Wynika to wprost ze świadomości własnej odpowiedzialności w przypadku zaistnienia wypadku przy pracy. W związku z tym, rośnie także zapotrzebowanie na rzetelne i profesjonalne wsparcie w zakresie weryfikacji spełnienia przez maszyny wymagań bezpieczeństwa.
Na polskim rynku funkcjonują podmioty, które oferują przeprowadzenie ocen zgodności maszyn, lecz tylko kilka z nich potrafi zrobić to w sposób zapewniający spokojny sen kadrze zarządzającej przedsiębiorstwem. Eksperckie podejście do kwestii bezpieczeństwa maszyn wymaga bowiem rozległej wiedzy interdyscyplinarnej z zakresu: umiejętności właściwej interpretacji przepisów prawa krajowego i wspólnotowego, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, technologii wytwarzania, mechaniki, automatyki i elektroniki. Wdrożenie się w kwestie bezpieczeństwa maszyn wymaga ponadto posiadania wiedzy i doświadczenia w zakresie możliwych rozwiązań bezpieczeństwa, których źródłem jest kilkaset norm technicznych zawierających sprawdzona wiedzę inżynierską.

Źródła:

1. Sprawozdanie Głównego Inspektora Pracy z działalności Państwowej Inspekcji Pracy – 2024
2. O których mowa w rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn
3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks pracy
4. Wyrok SN z dnia 25 kwietnia 1962r., 4CR 811/61, OSNCP 1963, nr 6, poz. 134
5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny

Słowa kluczowe: dyrektywa maszynowa | maszyny | ocena zgodności